Azərbaycan şahmatçılarının FIDE reytinqində mövqeyini müəyyən edən amillər

Giriş

FIDE-nin kişilər arasında mayın 1-dən qüvvəyə minən reytinq siyahısı aprelin 30-da elan edildi. Azərbaycanın iki aparıcı qrossmeysteri ilk onluqdakı yerlərini qorudu: Şəhriyar Məmmədyarov 2770 xalla səkkizinci, Teymur Rəcəbov isə 2765 xalla onuncu oldu.

Bu nəticə ilk baxışda sabitlikdən xəbər verir. Ancaq yüksək səviyyədə mövqeyi qorumaq da əhəmiyyətlidir. Zirvəyə yaxın oyunçuların yeri bir turnirin nəticəsindən, rəqiblərin gücündən və oyunların sayından asılı olaraq dəyişə bilər. May siyahısı isə həmin amillərin təsirini deyil, yalnız müəyyən tarixdəki vəziyyəti göstərir. FIDE reytinqi də məhz bu vəziyyətin ölçülməsi üçün istifadə olunur.

Oyunçuların təhlili

Məmmədyarovun səkkizinci yerdə qalması onun reytinq pilləsində irəliləmədiyini göstərir. 2770 xal onu dünyanın ən yüksək reytinqli şahmatçıları arasında saxlayır. Bununla belə, təkcə bir siyahıya əsasən onun forması, hazırlığı və ya növbəti aylardakı perspektivi barədə qəti fikir söyləmək olmaz. FIDE reytinqi oyunçunun həmin tarixə olan nəticələrini ümumiləşdirir, amma gələcək çıxışlarını əvvəlcədən müəyyən etmir.

Rəcəbovun 2765 xalla onuncu yeri də eyni şəkildə qiymətləndirmək lazımdır: o, mövqeyini qoruyub və ilk onluqda qalıb. İki azərbaycanlı şahmatçı arasında cəmi beş xal fərq var. Bu, onların reytinq səviyyələrinin yaxın olduğunu göstərir. Siyahıda iki pillə fərq olması isə xal fərqinin ikiqat böyüklükdə üstünlük yaratdığı demək deyil. FIDE reytinqi ilə tutulan yer oyunçuların səviyyəsini göstərsə də, eyni məna daşımır.

Müqayisə üçün, dünya çempionu Maqnus Karlsen 2847 xalla siyahıya başçılıq edirdi. Məmmədyarov ondan 77, Rəcəbov isə 82 xal geri qalırdı. Bu fərq azərbaycanlı qrossmeysterlərin dünya elitasına yaxın olduğunu göstərir. Eyni zamanda, zirvəyə çatmaq üçün tək bir uğurlu nəticə deyil, ardıcıl yüksək performans lazım olduğunu xatırladır.

Beləliklə, may siyahısında Azərbaycanın əsas göstəricisi ani yüksəliş yox, mövqelərin qorunmasıdır. Bu fərqi nəzərə almaq vacibdir: sabitlik yüksəliş demək deyil, amma sonrakı irəliləyiş üçün başlanğıc ola bilər.

Əsas amillər

FIDE reytinqi təkcə qələbələrin sayına əsaslanmır; rəqibin reytinqi də nəticənin dəyərinə təsir edir. Güclü rəqib üzərində qələbə gözləntiləri aşdığı üçün daha çox xal qazandıra bilər. Aşağı reytinqli rəqibə qarşı xal itkisi isə baha başa gələ bilər. Buna görə reytinq dəyişikliyi turnirin yekun nəticəsindən əlavə, hər oyunun gedişindən də asılıdır. FIDE reytinqi hesablanarkən rəqiblərin səviyyəsi də nəzərə alınır.

Turnir nəticələrini təqvimdən ayrı qiymətləndirmək olmaz. Reytinq hesablanan partiyaların sayı, rəqiblərin orta səviyyəsi və nəticələrin müxtəlif yarışlarda necə toplandığı ümumi mənzərəyə təsir edir. İki rəqib qrupunun gücü fərqli olduqda, iki turnirdə eyni xal toplamaq FIDE reytinqinə eyni təsir göstərməyə bilər. Buna görə turnir nəticələri reytinq dəyişikliyinin izahında mühüm yer tutur.

FIDE reytinqində irəliləyişə sabitlik də təsir edir. Bir turnirdə yüksək nəticə diqqət çəkə bilər, amma uzun müddət yaxşı oynamaq reytinqi qorumağa və daha da yüksəltməyə imkan verir. FIDE reytinqi hər ay yeniləndiyindən, yüksək nəticələrin bir neçə turnirdə ardıcıl göstərilməsi vacibdir.

Güclü oyunun arxasında hazırlıq dayanır: açılış repertuarı, rəqibin vərdişlərinin öyrənilməsi, vaxtın düzgün bölüşdürülməsi və mürəkkəb mövqelərdə soyuqqanlı qalmaq. Bu amillər birbaşa reytinq xalları qazandırmasa da, səhvlərin sayına və qərarların keyfiyyətinə təsir edir. Xüsusilə bərabər səviyyəli qrossmeysterlərin oyunlarında kiçik üstünlükləri xala çevirmək həlledici ola bilər. FIDE reytinqi üçün bu cür xalların toplanması uzunmüddətli nəticələrdən asılıdır.

Beynəlxalq yarışlar da oyunçulara fərqli üslublarla qarşılaşmaq və yeni mövqelərə uyğunlaşmaq imkanı verir. Belə yarışlar nəticələri daha geniş rəqabət mühitində müqayisə etməyə şərait yaradır. Ancaq yarışların çoxluğu öz-özlüyündə reytinq artımına zəmanət vermir: yorğunluq, hazırlıq vaxtının azalması və qeyri-sabit nəticələr əks təsir göstərə bilər. FIDE reytinqi beynəlxalq yarışlardakı çıxışların nəticəsində dəyişə bilər, lakin yarış sayı təkbaşına həlledici deyil.

Reytinq artımı oyunçunun hazırkı səviyyəsindən də asılıdır. 2700-dən yuxarı reytinqdə hər əlavə xal üçün çox güclü rəqiblərə qarşı sabit nəticələr lazımdır. Məmmədyarov və Rəcəbov üçün əsas məsələ yalnız qalib gəlmək deyil, gözlənilən nəticəni mümkün qədər tez-tez üstələməkdir. FIDE reytinqində artım məhz belə davamlı çıxışlarla mümkündür.

May siyahısında mövqelərin dəyişmədiyini izah edərkən məlumatın əhatə dairəsini nəzərə almaq lazımdır. Siyahı iki oyunçunun mövqeyinin sabit qaldığını göstərir, amma onların hansı turnirlərdə iştirak etdiyini, neçə xal qazandığını və ya itirdiyini izah etmir. Buna görə konkret nəticə və səbəbləri təxmin etməkdənsə, siyahını həmin dövrün mənzərəsi kimi qəbul etmək daha düzgündür. FIDE reytinqi də bu mənzərənin yalnız müəyyən bir tarixə aid olduğunu xatırladır.

Reytinq yarışının ssenarisi

Bu vəziyyətə klassik matç kimi yox, uzunmüddətli yarışın bir mərhələsi kimi baxmaq daha doğrudur. Məmmədyarov və Rəcəbov ilk onluqda, Karlsen isə 2847 xalla liderdir. Qarşıdakı yenilənmələrdə əsas məsələ bir dəfə yüksəlmək deyil, yüksək nəticələri ardıcıl göstərmək olacaq.

Azərbaycan şahmatçıları güclü rəqiblərə qarşı müsbət nəticələr əldə etsələr, xal fərqini azaltmaq və siyahıda irəliləmək imkanı qazanacaqlar. Gözləniləndən zəif nəticələr isə mövcud mövqelərini təzyiq altına sala bilər. Bunun nə vaxt və hansı miqyasda baş verəcəyini yeni oyunlar və reytinq siyahıları göstərəcək.

Turnir təqvimi də bu prosesə təsir edir. Oyunçular yarışların sayı ilə hazırlıq və bərpa vaxtı arasında tarazlıq tapmalıdırlar. Kifayət qədər oyun reytinqin dəyişməsi üçün imkan yaradır, amma həddindən artıq sıx qrafik oyunların keyfiyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Məqsəd mümkün qədər çox turnirdə iştirak etmək deyil, uyğun şəraitdə yüksək nəticə göstərməkdir.

Nəticə

2021-ci ilin may reytinq siyahısı Azərbaycan şahmatının dünya elitasındakı yerini göstərirdi: Məmmədyarov səkkizinci, Rəcəbov onuncu, dünya çempionu Karlsen isə birinci idi. İki azərbaycanlı arasındakı beş xallıq fərq onların nəticələrinin yaxınlığını, mövqelərin dəyişməməsi isə həmin ay sabitliyi ifadə edirdi.

FIDE reytinqində gələcək yüksəlişi bir amillə izah etmək olmaz. Güclü rəqiblərə qarşı nəticələr, turnir seçimi, davamlı hazırlıq, enerjinin düzgün bölüşdürülməsi və beynəlxalq yarışlardakı çıxışlar birlikdə rol oynayır. Reytinq siyahısı bu prosesin yekun mənzərəsidir; yüksəliş isə hər partiyada əldə olunan nəticələrin zamanla təkrarlanmasından asılıdır.