Giriş
Şahmatın middlegame mərhələsində təşəbbüs mövqedəki üstünlüyün ən aydın ifadəsidir. Bu mərhələni şahmat middlegame kimi düşünmək, mövqedə baş verən dəyişiklikləri və planların ardıcıllığını daha yaxşı anlamağa kömək edir. Bu, mütləq birbaşa hücum və ya dərhal material qazanmaq demək deyil. Təşəbbüs rəqibi cavab verməyə məcbur edən və onun planlarını məhdudlaşdıran ardıcıl gedişlərdən yaranır.
Açılışdan sonra şahmat middlegame çox vaxt hazır cavablardan çox, düzgün suallar tələb edir: hansı fiqur oyundan kənarda qalıb? Hansı piyada irəliləyişi mövqenin quruluşunu dəyişə bilər? Rəqibin hansı sahəsi həssasdır? Təşəbbüsü ələ almaq bu suallara konkret məqsədlə cavab verməklə başlayır.
Yaxşı mövqe planı bir gedişə yox, bir neçə əlaqəli ideyaya əsaslanır. Şahmat middlegame üçün seçilən planın gücü onun gözəl görünməsində deyil, rəqibin ən məntiqli müdafiə cavabından sonra da işlək qalmasındadır.
Oyunçuların mövqeyi və plan seçimi
Hər iki tərəf şahmat middlegame zamanı əvvəlcə mövqenin balansını qiymətləndirməlidir. Bunun üçün kralın təhlükəsizliyini, fiqurların fəallığını, piyada quruluşunu və zəif xanaları birlikdə nəzərdən keçirmək lazımdır. Bu amillərdən yalnız birinə diqqət yetirmək yanlış plan seçməyə səbəb ola bilər. Məsələn, hücum üçün açıq xətlər olsa da, müdafiə fiqurları gecikirsə, təşəbbüs uzun sürməyə bilər.
Mövqenin bir tərəfində üstünlük yaratmaq üçün bütün fiqurları həmin sahəyə toplamaq kifayət deyil. Hücum edən tərəf rəqibin müdafiəçilərini əsas hədəfdən uzaqlaşdırmalı, öz fiqurları üçün isə daxilolma nöqtələri tapmalıdır. Müdafiəçinin işi yalnız zərbələri dəf etmək deyil: o, təzyiqin istiqamətini dəyişməli və əks oyun imkanlarını qorumalıdır.
Fiqurların potensialı ilə hazırkı fəaliyyəti fərqləndirmək vacibdir. Şahmat middlegame mövqeyində güclü görünən fil diaqonalı piyadalarla bağlandığı üçün az fayda verə bilər. Kənarda qalmış at isə uyğun dayaq xanası tapdıqda oyunun mərkəzinə çevrilə bilər. Plan ilk növbədə bu uyğunsuzluğu aradan qaldırmalıdır.
Oyunçular bəzən lövhənin fərqli tərəflərində plan qururlar. Biri şah cinahında təzyiq yaradır, digəri isə mərkəzdə zərbə hazırlayır. Belə vəziyyətdə gedişlərin tempi həlledici olur. Hücumun sürətini əks oyunun sürəti ilə müqayisə etmədən plan qurmaq təşəbbüsü rəqibə vermək riski yaradır.
Əsas amillər
Şahmat middlegame zamanı ilk növbədə fiqurların fəallaşdırılması üzərində işləmək lazımdır. Hər fiqur üçün soruşun: “Növbəti gedişlərdə bu fiqur hansı işi görəcək?” Mərkəzi xanaya keçəcək, açıq xətti tutacaq, müdafiəçini dəyişəcək, yoxsa hücuma əlavə qüvvə gətirəcək? Cavabı olmayan fiqur çox vaxt planın zəif halqasıdır.
İkinci amil piyada quruluşudur. Piyada irəliləyişi xana qazandıra bilər, amma arxasında zəifliklər və açıq xətlər də yarada bilər. Buna görə hər belə gedişin həm qazancını, həm də mümkün güzəştlərini hesablamaq lazımdır. Mərkəzdəki gərginliyi vaxtından əvvəl aradan qaldırmaq rəqibin fiqurlarını fəallaşdıra bilər. Uyğun anda açılan mərkəz isə hücum üçün xətt yarada bilər.
Üçüncü amil rəqibin ən güclü müdafiə resursunu müəyyən etməkdir. Hücum strategiyası yalnız öz ideyanı deyil, rəqibin onu necə dayandıracağını da nəzərə almalıdır. Rəqib əsas xananı əlavə fiqurla qoruyursa, hücum edən tərəf ya həmin müdafiəçini dəyişməli, ya da başqa zəiflik yaratmalıdır.
Şahmat middlegame-də şahın təhlükəsizliyi planın risk həddini müəyyən edir. Öz kralı açıq olan tərəfin piyadaları irəli sürməsi əks hücuma imkan yarada bilər. Buna görə hücumun gətirəcəyi material üstünlüyünü, tempi və müdafiəyə qayıtmaq imkanını birlikdə qiymətləndirmək lazımdır.
Tempo təşəbbüsün əsasını təşkil edir. Təhdid yaradan hər gediş faydalı deyil: rəqib təhdidi sadə müdafiə gedişi ilə dəf edirsə, hücum edən tərəf vaxt itirə bilər. Daha güclü gediş rəqib qarşısında bir neçə problem yaradır və onun fiqurlarını əlverişsiz mövqelərə bağlayır.
Mübadilələr də planın bir hissəsidir. Aktiv fiqurunu rəqibin passiv fiquru ilə dəyişmək hücum edən tərəfin təzyiqini azalda bilər. Əksinə, müdafiənin əsas dayağını aradan qaldırmaq hücumu sürətləndirə bilər. Hər mübadilədən sonra mövqenin necə dəyişəcəyini hesablamaq lazımdır.
Şahmat middlegame-də planın çevik olması da üstünlükdür. Lövhədə vəziyyət dəyişəndə ilkin ideyanı yeniləmək lazım gələ bilər. Rəqib gözlənilməz müdafiə taparsa, əvvəlcədən seçilmiş gedişlər ardıcıllığına kor-koranə bağlı qalmaq təşəbbüsü qorumaq əvəzinə itirməyə səbəb ola bilər.
Partiyanın mümkün ssenarisi
Təsəvvür edək ki, tərəflərdən birinin mərkəzdə sahə üstünlüyü, digərinin isə möhkəm müdafiəsi var. Şahmat middlegame-də sahə üstünlüyü olan oyunçu piyadaları dərhal hücuma göndərmək əvəzinə, fiqurlarını uyğun xanalara yerləşdirə və rəqibin hansı müdafiə fiqurunu yerindən tərpətməyə məcbur olacağını izləyə bilər.
Müdafiəçi fiqurlarını əsas hədəfə yönəldərsə, hücum edən tərəf lövhənin başqa cinahında ikinci zəiflik yarada bilər. Beləliklə, müdafiəçi qüvvələrini bir tərəfdən digərinə daşımağa məcbur olar və ilk hücum xəttində boşluq yarana bilər. Məqsəd hər iki cinahda eyni vaxtda qalib gəlmək deyil, rəqibin müdafiəsini parçalayacaq seçimlər yaratmaqdır.
Rəqib mərkəzdə əks zərbə endirərsə, planı yenidən qiymətləndirmək lazımdır. Mərkəzin açılması hücum edən tərəfin öz şahını da təhlükəyə ata bilər. Buna görə hücumu davam etdirmək və müdafiəyə keçmək üçün doğru anı seçmək vacibdir. Bəzən ən yaxşı qərar təzyiqi artırmaq yox, gərginliyi saxlayaraq rəqibin növbəti zəifləməsini gözləməkdir.
Başqa bir vəziyyətdə fiqurlar fəal olsa da, hücum üçün birbaşa yol tapılmır. Bu zaman zəif piyadaya, açıq xəttə və ya müdafiəsi çətin xanaya təzyiq göstərmək olar. Kiçik üstünlüklər toplandıqca rəqibin fiqurları passiv müdafiəyə bağlanır və sonradan konkret taktiki imkan yarana bilər.
Təşəbbüs material qazandırmırsa, bu, planın uğursuz olduğu demək deyil. Rəqibin fiqurları məhdudlaşıbsa, kralı müdafiəsiz qalıbsa və ya gedişləri məcburi xarakter alıbsa, uzunmüddətli mövqe üstünlüyü yaranmış ola bilər. Mövqe təhlili bu üstünlüyün nə qədər davamlı olduğunu və növbəti addımların hansı məqsədə xidmət etdiyini göstərir. Ancaq onu qorumaq üçün hər növbəti gedişi dəqiqliklə seçmək lazımdır.
Nəticə
Middlegame-də təşəbbüs təsadüfi hücumdan deyil, mövqenin tələblərini düzgün anlamaqdan yaranır. Fiqurların fəallaşdırılması, piyada quruluşunu diqqətlə idarə etmək, rəqibin müdafiə imkanlarını hesablamaq və tempi qorumaq bir-birini tamamlayır.
Ən etibarlı yanaşma əvvəlcə zəifliyi tapmaq, sonra fiqurları ona yönəltmək və rəqibin cavabına uyğun olaraq planı yeniləməkdir. Şahmat middlegame mərhələsində təşəbbüsün dəyəri yalnız hücumun gücü ilə deyil, rəqibin seçimlərini nə dərəcədə məhdudlaşdırması ilə ölçülür.
