Giriş
Şahmat turnirinin son turu başa çatanda cədvəldə eyni xalı olan iki və ya daha çox iştirakçıya rast gəlmək adi haldır. Belə vəziyyətdə qalibin və yekun yerlərin müəyyənləşməsi təkcə lövhədəki nəticədən deyil, yarışın əvvəlcədən elan olunmuş qaydalarından da asılıdır.
Azərbaycan şahmat turnirlərində bütün yarışlara dəyişmədən tətbiq edilən vahid sıralama düsturu yoxdur. Tay-breyk qaydaları konkret turnirin əsasnaməsində göstərilir. Format, iştirakçı sayı və yarışın fərdi, yoxsa komanda yarışı olması seçilən meyarlara təsir edə bilər. Buna görə də oyunçular üçün əsasnaməni turnir başlamazdan əvvəl oxumaq hazırlığın bir hissəsidir. Tay-breyk qaydaları ilə tanış olmaq iştirakçılara mümkün nəticələri əvvəlcədən anlamağa kömək edir.
Əsas fərq budur: xallar iştirakçının partiyalardakı nəticəsini göstərir, tay-breyk isə eyni xalı toplamış oyunçuları sıralayır. Əlavə meyarlar partiyanın nəticəsini dəyişmir, amma yekun cədvəldə kimin öndə olacağını müəyyən edə bilər. Tay-breyk qaydaları bu əlavə meyarların hansı ardıcıllıqla tətbiq ediləcəyini açıqlayır.
Oyunçuların və komandaların sıralanması
İsveçrə sistemi ilə keçirilən şahmat turnirində iştirakçılar adətən hər turda topladıqları xala uyğun rəqiblərlə qarşılaşırlar. Buchholz göstəricisi oyunçunun rəqiblərinin turnir boyu topladığı xalların cəmini əks etdirir. Güclü nəticə göstərmiş rəqiblərlə oynamaq bu göstəricini yüksəldə və oyunçunun turnir sıralamasına təsir edə bilər. Tay-breyk qaydaları Buchholz göstəricisinin hansı formada hesablanacağını da müəyyən edir.
Lakin bu, daha güclü rəqiblə oynayan şəxsin həmişə üstün olacağı demək deyil. Əgər onun rəqiblərindən biri turniri zəif nəticə ilə başa vursa, Buchholz göstəricisi azala bilər. Bəzi əsasnamələrdə ən yüksək və ya ən aşağı rəqib xalı hesablamadan çıxarılır. Xalların hesablanması və bu düzəlişlərin tətbiqi turnirin əsasnaməsində dəqiq göstərilməlidir.
Dairəvi sistemdə iştirakçılar bir-biri ilə qarşılaşdıqları üçün birbaşa görüşün nəticəsi sıralama meyarı kimi istifadə oluna bilər. Lakin üç və ya daha çox oyunçu eyni xalı topladıqda qarşılıqlı görüşlərin necə hesablanacağı əvvəlcədən müəyyən edilməlidir. Bəzi qaydalarda mini-cədvəl tərtib edilir, digərlərində isə növbəti meyara keçilir. Bu hallarda tay-breyk qaydaları eyni nəticələrin necə müqayisə olunacağını aydınlaşdırır.
Komanda yarışlarında fərdi və ümumi nəticələri qarışdırmamaq vacibdir. Əsasnaməyə görə, komandalara matç qələbələrinə və ya lövhələrdə qazandıqları xallara əsasən xal verilə bilər. Buna görə komanda sıralaması ilə şahmatçıların fərdi nəticələri fərqli qaydada hesablana bilər. Komanda yarışları üçün nəzərdə tutulmuş tay-breyk qaydaları vacib meyarların ardıcıllığını ayrıca göstərə bilər.
Əsas amillər
Birinci amil yarışın formatıdır. İsveçrə sistemində rəqiblərin topladığı xallar önəm daşıya bilər, dairəvi yarışda isə birbaşa görüş və ümumi nəticə daha vacib ola bilər. Pley-off mərhələsində əsasnamə əlavə partiya və ya rapid oyunu ilə qalibin müəyyənləşdirilməsini nəzərdə tuta bilər. Bu, adi tay-breyk siyahısından ayrı prosedurdur. Tay-breyk qaydaları ilə pley-off şərtləri əsasnamədə fərqləndirilməlidir.
İkinci amil meyarların ardıcıllığıdır. Əlavə göstəricilərə Buchholz, Sonneborn-Berger, qələbələrin sayı və ya birbaşa görüşün nəticəsi daxil ola bilər, lakin onların sırası fərqli olduqda eyni nəticə yekun yeri dəyişə bilər. Sonneborn-Berger hesablanarkən rəqiblərin topladığı xallar qələbə və heç-heçənin çəkisi nəzərə alınmaqla qiymətləndirilir. Dəqiq düstur turnirin əsasnaməsindən asılıdır. Tay-breyk qaydaları meyarların sırasını və tətbiq üsulunu göstərməlidir.
Növbəti meyar qələbələrin sayı, rəng göstəricisi və ya başqa tay-breyk ola bilər. Bunlar bütün turnirlərdə eyni tətbiq edilən sabit siyahı deyil. İştirakçılar meyarın adından əlavə, onun necə hesablandığını və əvvəlki göstəricilər bərabər olduqda hansının növbəti tətbiq ediləcəyini yoxlamalıdır. Beləliklə, tay-breyk qaydaları turnir sıralamasının necə formalaşacağını əvvəlcədən anlamağa imkan verir.
Qazanılan xallar və əlavə göstəricilər fərqli anlayışlardır. Adi xal sistemində qələbə, heç-heçə və məğlubiyyətə müxtəlif xallar verilir, lakin konkret turnirin hesablanma qaydasını əsasnamədən yoxlamaq lazımdır. Tay-breyk xalları dəyişmir, yalnız eyni xalı toplamış iştirakçıların yerini fərqləndirir. Xalların hesablanması və tay-breyk meyarlarının tətbiq ardıcıllığını əsasnamədə ayrıca izah etmək faydalıdır.
Əsasnamədə tay-breyk dəqiq göstərilməyibsə, bu barədə təşkilatçılardan məlumat almaq lazımdır. Yarış başa çatdıqdan sonra tətbiq olunan meyarı izah etmək iştirakçılar üçün gecikmiş cavab ola bilər. Şəffaflıq yalnız cədvəlin düzgün hesablanması deyil, meyarların əvvəlcədən ictimaiyyətə bildirilməsidir. Aydın tay-breyk qaydaları mübahisələrin qarşısını almağa kömək edir.
Turnirin gedişindən nümunə
Son turdan əvvəl iki şahmatçının eyni xalı, üçüncünün isə yarım xal geri olduğunu təsəvvür edək. Birinci yer yalnız xalla müəyyən edilmirsə, iki liderin əvvəlki rəqiblərinin nəticələri də əhəmiyyət qazana bilər. Onlardan biri qalib gəlsə belə, birinciliyi təmin etməyə bilər: rəqibinin tay-breyk göstəricisi daha yüksək ola bilər. Belə vəziyyətdə tay-breyk qaydaları yekun turnir sıralamasına birbaşa təsir edir.
Belə şəraitdə oyunçunun qərarını yalnız qalib gəlmək ehtiyacı ilə izah etmək olmaz. Biri riskli mövqe seçərək qələbə uğrunda oynaya, digəri isə yarım xalı qorumağa üstünlük verə bilər. Ancaq bu seçimin əhəmiyyəti turnirin xal sistemindən, birbaşa görüşün nəticəsindən və növbəti meyardan asılıdır. Tay-breyk qaydaları oyunçuların strategiyasını da dolayı yolla formalaşdıra bilər.
Əgər əsasnamədə oyundan sonra əlavə blits partiyası nəzərdə tutulubsa, vəziyyət dəyişir. Oyunçu yalnız tay-brek göstəricisini deyil, qısa vaxt nəzarəti altında oynamaq bacarığını da nəzərə almalıdır. Belə partiya qaydalarda göstərilməyibsə, xallar bərabər olan kimi pley-off keçiriləcəyini düşünmək olmaz. Bu fərqi tay-breyk qaydaları və pley-off şərtləri aydın şəkildə göstərməlidir.
Komanda turnirində bütün lövhələrin nəticələri vacibdir. Bir oyunçunun qələbəsi komandanın ümumi xalına təsir göstərə bilər, lakin yekun yeri matç xalı və ya lövhələr üzrə xalların cəmi müəyyən edir. Buna görə məşqçinin planı yalnız bir lövhənin nəticəsi ilə deyil, komandanın məqsədi və əsasnamədəki tay-breyk qaydaları ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Nəticə
Tay-breyk eyni xalı toplamış iştirakçıları fərqləndirən texniki əlavə deyil. O, yarışın formatını, rəqiblərin nəticələrini, birbaşa görüşləri və təşkilatçıların müəyyən etdiyi ardıcıllığı birləşdirərək yekun cədvəli formalaşdırır. Buna görə şahmatçı xallarını bilməklə yanaşı, yerini hansı göstəricilərin müəyyən etdiyini də anlamalıdır. Tay-breyk qaydaları bu prosesi izah edir.
Ümumi nümunələri Azərbaycanın bütün turnirlərinə avtomatik tətbiq etmək olmaz. Yekun qərarı konkret turnirin əsasnaməsi müəyyən edir. Orada xalların hesablanması, meyarların ardıcıllığı, komanda xallarının verilməsi və lazım gəldikdə əlavə oyunun şərtləri göstərilir. Tay-breyk qaydaları əvvəlcədən dərc olunarsa, iştirakçılar nəyə görə mübarizə apardıqlarını daha yaxşı anlayar və turnir sıralaması hamı üçün aydın olar.
